Trải Nghiệm Văn Hóa Địa Phương Bằng Cách Chơi Bài Chòi Hội An

Nếu miền Bắc nổi tiếng với dân ca quan họ, miền Nam có đờn ca tài tử thì đến với miền Trung lại nổi tiếng có bài chòi Hội An Quảng Nam. Đến du lịch Hội An, du khách không chỉ được thăm thú phố cổ, dạo chơi chợ đêm hay đi thuyền trên sông Hoài, thả đèn hoa đăng,… mà còn được trải nghiệm một loại hình nghệ thuật rất đặc sắc, chính là bài chòi. Nghệ thuật biểu diễn bài chòi Hội An không chỉ là một trò chơi dân gian mà còn là một loại hình nghệ thuật biểu diễn với những giá trị văn hóa sâu sắc. Bài chòi Hội An sẽ là hoạt động mang đến cho bạn nhiều cảm xúc đặc biệt, bạn có thể vào vai người chơi để trải nghiệm loại hình nghệ thuật biểu diễn dân gian đầy hấp dẫn này. Cùng nhau tìm hiểu cách chơi bài chòi qua bài viết dưới đây.

Nguồn gốc & Ý nghĩa của bài chòi Hội An

Được UNESCO chính thức công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện cho toàn nhân loại. Bài chòi không chỉ là một hình thức giải trí truyền thống mà còn là một cống hiến quý báu, góp phần quan trọng trong việc duy trì và phát triển di sản văn hóa Việt Nam.

bài chòi Hội An

Hình 1. Bài Chòi Hội An

Nguồn gốc của bài chòi Hội An

Vào những năm cuối thế kỷ 16 và 17, thời kỳ mà cuộc sống và mùa màng của cộng đồng miền Trung gặp nhiều khó khăn với sự tàn phá nghiêm trọng của thú giữ. Để bảo vệ mùa màng, trước tình hình đó, họ xây những chòi nhỏ ở ven rừng và thay phiên nhau trực canh. Trong những giờ canh chòi khó khăn, để xua đi sự buồn chán, người dân đã sáng tạo ra trò chơi: hát và hô vang những câu hò, câu hát. Hình thức độc đáo này được gọi là bài chòi. Từ đó nghệ thuật bài chòi Hội An dần dần phát triển thành một loại hình nghệ thuật độc đáo ở Hội An.

Ban đầu, bài chòi chỉ là một nét truyền thống sống động trong ký ức của lớp người lớn tuổi miền Trung. Tuy nhiên, đến năm 1999, cộng đồng Hội An đã làm sống lại bộ môn này, biến bài chòi trở thành loại hình giải trí chính thức toả sáng mỗi lễ hội đêm rằm tại phố cổ.

Có thể hiểu một cách đơn giản, bài chòi một trò chơi bài ở trên chòi. Đây là một loại hình sân khấu ca kịch, mà tiền thân của nó là một loại hình nghệ thuật và trò chơi dân gian phổ biến ở khu vực miền Trung. Trong đó, nổi bật nhất vẫn là bào chòi của Quảng Nam.

Ý nghĩa của bài chòi Hội An

Loại hình nghệ thuật có giá trị văn hoá to lớn

Bài chòi ngày nay đã phát triển trở thành một loại hình ca kịch. Tuy nói là kịch nhưng cũng có sức hút, lôi cuốn sự chú ý của nhiều người. Bởi trong bài chòi Hội An nó chứa đựng cả tâm hồn dân tộc, những tình cảm của người dân xứ Quảng. Lời bài hát không đơn giản là hát bài chòi nghe cho hay mà lại nhằm mục tiêu ca ngợi đất nước, con người Quảng Nam chất phác. Qua đó giáo dục thể hệ trẻ phải gìn giữ những truyền thống, bản sắc của quê hương.  Bài chòi đã để lại dấu ấn sâu đậm. song hành với bài chòi, hò khoan phát triển trở thành một loại hình sân khấu kịch hát. Sự xuất hiện của bài chòi đã góp phần làm nên thương hiệu, mang hình ảnh du lịch Hội An đến gần hơn với bạn bè quốc tế.

Bài chòi Hội An là một di sản văn hoá phi vật thể

Bài chòi đã trở thành một trong những “đặc sản” hấp dẫn khách du lịch trong và ngoài nước đến thưởng lãm và tham dự. Hiện nay, bài chòi đã trở thành một phần không thể thiếu trong nét đẹp văn hoá và tín ngưỡng của người dân địa Hội An nói riêng và của người dân miền Trung nói chung.

Vào hồi 17 giờ 10 phút giờ địa phương (15 giờ 10 phút giờ Việt Nam) ngày 07 tháng 12 năm 2017, tại Phiên họp Uỷ ban Liên Chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 12 của UNESCO diễn ra tại Jeju, Hàn Quốc, di sản Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam đã chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Bài chòi Hội An được tổ chức ở đâu? Vào lúc nào?

Bài chòi Hội An

Hình 2. Tổ chức chơi Bài chòi Hội An cạnh sông Hoài

Theo truyền thống bài chòi tại Hội An trước đây chỉ xuất hiện trong những dịp lễ hoặc Tết nguyên đán, khiến nó trở nên độc đáo và thu hút sự chú ý. Nhưng do nhiều nguyên nhân khác nhau khiến nó đang bị phai nhạt dần, đặc biệt là sự phát triển của thời đại làm con người quên đi những giá trị xưa cũ.
Cho đến nay nó đã được khôi phục bởi người dân Hội An phố cổ và trở thành một sự kiện độc đáo, hấp dẫn nhất mỗi ngày không những thu hút người dân mà còn cả du khách đến với phố cổ Hội An. Chương trình bài chòi ở Hội An sẽ được tổ chức vào lúc 19h hàng ngày. “Sân khấu” không cần phải hoành tráng hay lòe loẹt mà chỉ đơn giản, gần gũi với khán giả trên một bãi đất trống và rộng bên cạnh bờ sông Hoài.

Hướng dẫn chơi bài chòi Hội An

Cách tổ chức chơi bài chòi xứ Quảng

  • Người hô bài chòi Hội An:Dân ca bài chòi Hội An được hát bởi các anh Hiệu, chị Hiệu. Người hô hát bài chòi quan trọng nhất phải là người rất tập trung để biết quân bài được rút ra tên gì, hát gì và để lên ý tưởng cho câu hát. Họ còn phải là người có lối hô hát giỏi, diễn xuất dí dỏm, duyên dáng và có tài ứng biến linh hoạt. Những anh Hiệu, chị Hiệu chính là những người “giữ hồn” cho bài chòi Hội An

Anh Hiệu, Chị Hiệu hô bài chòi

Hình 3. Người “giữ hồn” cho bài chòi Hội An

  • Đối tượng chơi bài chòi tại phố cổ Hội An:
    • Du khách nước ngoài: sẽ có đội ngũ hướng dẫn viên thông thạo ngoại ngữ để giải thích nội dung, ý nghĩa và cách chơi.
    • Du khách trong nước và người dân địa phương.
  • Tổ chức chơi bài chòi Hội An:
    • Để chơi bài chòi, người ta sẽ dựng 1 chiếc chòi ở chính giữa hay còn được gọi là chòi cái, xung quanh là 10 chiếc chòi con. Người chơi sẽ ngồi ở trên các chòi con. Anh Hiệu, chị Hiếu đứng ở chòi cái. Tuy nhiên, tại phố cổ Hội An sẽ chỉ được dựng tầm 4 – 5 chòi.
    • Tại một số địa phương khác ở miền Trung, người dân chỉ trải chiếu, dựng cây nêu, treo ống bài, bày ghế để chơi bài chòi chứ không dựng chòi.
  • Cách chơi bài chòi Hội An: 
    • Bắt đầu trò chơi bài chòi là tiếng trống hội rộn rã. Anh Hiệu, chị Hiệu sẽ cất lên những lời hô xướng mời gọi mở hàng để thu hút sự chú ý của tất cả mọi người.
    • Sau khi hát mở màn, anh Hiệu, chị Hiệu sẽ hát giới thiệu tên các quân bài. Người chơi sẽ chọn 3 con bài khác nhau và cầm sẵn trên tay.
    • Tiếp đó, anh Hiệu, chị Hiệu bước ra trước chòi, xóc ống thẻ lên rồi rút từng quân bài ra và hô câu hát mang tên quân bài. Chòi nào có quân bài đó thì người chơi sẽ gõ lên mõ 3 tiếng hoặc hô “có đây”. Mỗi lần như thế, người chơi sẽ được trao cho một cây cờ đuôi nheo.
    • Cuộc chơi cứ thế tiếp tục cho tới khi có chòi nhận đủ 3 cây cờ đuôi nheo. Người chơi sẽ hô to “tới” rồi gõ một hồi mõ dài. Ngay khi đó thì trống cán và trống tum ở chòi cái được đánh vang liên hội để báo hiệu có người chiến thắng. Người thắng sẽ được nhận một chiếc đèn lồng Hội An.
  • Đặc điểm của bộ bài để đánh bài chòi Hội An: Bộ bài để đánh bài chòi được coi như bộ Tam cúc cải tiến. Bộ bài gồm 33 lá như nhứt nọc, nhì nghèo, thằng bí, lá liễu… được vẽ trên giấy rồi dán vào thẻ tre. Mỗi một thẻ tre là 3 quân bài khác nhau. Bộ bài chơi bài chòi có 3 pho (pho sách, pho vạn, pho văn), mỗi pho 10 lá và 3 lá lẻ (lá cửu điều đen, lá ông ầm đen, lá tử cẳng đen). Những quân bài được làm khá lớn để người chơi có thể nhìn rõ hoa văn và tên của từng quân bài. Dưới đây là 3 pho gồm:
    • Pho văn: Nhất Gối, Nhì Bánh, Ba Bụng, Tứ Tượng, Ngũ Rốn, Sáu Xưởng, Bảy Liễu, Tám Miểng, Chín Cu
    • Pho vạn: Nhất Trò, Nhì Bí, Tam Quăng, Tứ Ghế, Ngũ Trượt, Lục Trạng, Thất Vung, Bát Bồng, Cửu Chùa
    • Pho sách: Nhất Nọc, Nhì Nghèo, Ba Gà, Tứ Xách, Ngũ Dụm, Sáu Hường, Bảy Thưa, Tám Dây và Cửu Ðiều

Thẻ bài bài chòi Hội An

Hình 4. Thẻ bài/Bộ bài bài chòi Hội An

Lời hát bài chòi Hội An

Bài chòi gồm 2 loại hình là trò chơi và lời hô hát. Lời hô hát trong bài chòi Hội An có 4 làn điệu cơ bản: xàng xê, hồ quảng, xuân nữ, cổ bản.Lời bài hát hòa quyện giữa làn điệu dân ca Nam Bộ cùng lối nói và hát của thể loại tuồng. Qua sự sáng tạo, xử lý khôn khéo của các nghệ sĩ đã tạo nên những điệu lý câu hò khác như hò khoan, hò chèo thuyền, vè Quảng hay hát ru con,… Vì thế mà lời hát bài chòi có những câu từ đặc trưng với ngữ điệu đậm chất địa phương, khiến bao du khách say đắm. Dù chẳng qua đào tạo ở trường lớp nghệ thuật nào nhưng người nông dân chân chất xứ Quảng vẫn có trong mình chất nghệ sĩ. Bài chòi là nơi họ thể hiện điều đó qua lối diễn duyên dáng, dí dỏm và từng câu hát dân ca đối đáp giàu ý nghĩa.

Dưới đây là lời bài chòi Hội An có thể tham khảo. Trong lời bài hát có nhiều địa danh, địa điểm du lịch tại Quảng Nam.

Ấm nồng từ một khúc quê

Ta đứng hát giữa mây trời xứ xở

Đất mẹ đi qua tháng ngày gian lao cực khổ

Con sông quê bao năm trăn trở ngọn nguồn

Một thời khói lửa đạn bom

Một tấc giang sơn, một dòng máu đỏ

Quảng Nam ơi từ trong gian khó

Có niềm tin son sắc vô bờ

Gió chiều thổi mát triền đê

Ai lên Đại Lộc, ai về Quế Sơn

Thương sao hết những đồng lúa trổ

Khi mùa vàng đang đổ sai bông

Điện Bàn ơi những ước mong

Bốn mươi năm xây dựng vẫn thủy chung với đời

Thăng Bình, Tiên Phước reo vui

Hội An phố cổ đẹp lời thơ xưa

Qua Núi Thành nhớ biển chiều Tam Hải

Ghé Long Sơn em hát khúc ca xuân

Ai về Hiệp Đức Nam Giang

Trăng mờ phố núi Phước Sơn đợi người

Quên sao được bao ngày khói lửa

Những tháng năm gian khó quê mình

Giặt về đốt mái nhà tranh

Xóm thôn dậy cảnh điêu linh ngút trời

Trọng Núi Thành đường đi sáng suốt

Giặc khiếp kinh chùn bước xâm lăng

Từ ngày ấy đã bốn mươi năm trổ nụ

Ngày quê hương sạch bóng quân thù

Thu Bồn sóng quyện câu thơ

Điệu Hòa Vang dìu dặt đôi bờ Vu Gia

Sông Trường Giang hát tình ca

Bàn tay xây dựng để quê ta đổi đời

Thương người nắng dội sương rơi

Quê mẹ thơm thảo một đời gió mưa

Đàn con ư ơ, đàn con ngon dệt ước mơ

Hát lên câu hát viết bài thơ xây đời

Vẫn sang trong tình yêu của đất

Gọi mùa lên quê Quảng yêu thương

Bàn tay nối những con đường

Nối bờ vui khúc nhạc vươn tâm tình

Em về Trung Phước, Đại Bường

Anh qua Giao Thủy tìm hướng gió lành

Bốn mươi năm ư ơ, bốn mươi năm dệt một màu xanh

Quảng Nam ơi, Quảng Nam một khúc tâm tình

Tâm tình với quê

Những câu hát lúc trầm lúc bổng rót vào tai khán thính giả mượt mà như lụa. Các bài hò được diễn xướng mỗi đêm không lặp đi lặp lại mà được những thay đổi và sáng tạo liên tục từ các điệu hò, dân ca như hò khoan, hò chèo thuyền, vè Quảng, hát ru con… Vì thế bài chòi luôn tươi mới, luôn cải tiến trong quá trình diễn phục vụ khách.

Phần thưởng chơi bài chòi

Người chiến thắng sau khi khi kết trò chơi sẽ được nhận một phần thưởng đó là chiếc đèn lồng Hội An hoặc món quà lưu niệm đậm chất phố cổ.

Nhưng phần thưởng lớn nhất mà du khách nhận được có lẽ là những giây phút thư giãn thoải mái và những cảm xúc đặc biệt về loại hình nghệ thuật ca kịch dân gian này.

giải thưởng bài chòi Hội An

Hình 5. Những du khách chiến thắng được tặng những phần quà nhỏ từ Ban tổ chức

Một số lưu ý khi chơi bài chòi Hội An

  • Hoạt động bài chòi thường thu hút một lượng khách khá đông, đến từ nhiều nơi vì thế không thể kiểm soát hết. Không khí khá đông đúc và nóng bức. Bạn nên đi sớm để chọn chỗ ngồi đẹp, thoáng.
  • Thời gian diễn ra một ván bài chòi không cố định. Tùy vào khi nào người chơi trúng 3 quân cờ trước mà có thể là 15 phút hoặc lâu hơn, thậm chí có thể kéo dài đến tận 1 tiếng.
  • Khi chơi bài, đừng quan trọng về việc thắng thua. Mà hãy dành thời gian ngẫm những câu hát trong bài chòi để hiểu rõ về nét đẹp tinh hoa văn hoá của người dân xứ Quảng.
  • Theo kinh nghiệm của chúng tôi, bạn nên chọn thời gian chơi vào buổi tối và nên ăn mặc gọn gàng, thoải mái dễ dàng di chuyển và tham gia các trò chơi.
  • Vì hoạt động thu hút nhiều người tham gia và thời tiết miền Trung khá nóng, bạn có thể mang theo đồ ăn và nước uống để dùng.

Chào mừng du khách đến với thành phố cổ kính và quyến rũ – Hội An, nơi mà văn hóa và ẩm thực hòa quyện tạo nên những trải nghiệm khó quên. Trước khi quý vị tham gia vào những cuộc vui chơi sôi động với trò chơi bài chòi đặc trưng của Hội An, hãy dành chút thời gian để thưởng thức những món ăn đặc sản truyền thống tại nhà hàng Anabas Restaurantmột trong những nhà hàng đặc sản nổi tiếng Hội An và được yêu thích nhất tại phố cổ. Những món ăn đặc sản Hội An nổi tiếng như cao lầu, mì Quảng, nem lụi, bánh xèo, cơm gà,…mỗi món ăn đều chứa đựng tâm huyết và tình yêu của đầu bếp nhà hàng dành cho ẩm thực Hội An. Sau khi no nê với những món ăn đặc sắc tại ANABAS RESTAURNT, quý khách hãy dành thời gian tham gia trải nghiệm độc đáo chơi bài chòi Hội An. Đây là một trò chơi dân gian truyền thống đầy thú vị, mang đậm bản sắc văn hóa của người dân miền Trung.

Tại sao bài chòi Hội An có sức hút đối với khách du lịch khi đến Hội An?

  • Bài chòi Hội An được tổ chức rất quy mô. Trước mỗi lượt chơi sẽ có người hướng dẫn chi tiết. Kể cả người nước ngoài cũng sẽ có nhân viên nói tiếng Anh giải thích cặn kẽ luật chơi, cách chơi.
  • Bài chòi có nhiều nét tương đồng với trò chơi lô tô của người miền Nam, cũng là bốc số và hô vang những con số được chọn. Điều khác biệt lớn nhất là những câu hát lô tô thường vui nhộn, hài hước còn điệu hát của bài trò mang tính dân gian, truyền thống.
  • Những lời hát khi chơi bài chòi không hề lắp lại. Anh Hiệu, chị Hiệu sẽ tùy thích sáng tạo và tùy cơ ứng biến để hát vang lên những khúc ca mang nhiều ý nghĩa. Vì thế, bài chòi luôn luôn có sức hút mãnh liệt, bạn có thể dành cả buổi tối ngồi xem bài chòi, nghe hết lượt này đến lượt khác cũng không chán.

Bảo tồn và phát huy nét văn hóa truyền thống bài chòi Hội An

Bài chòi Hội An, một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của Quảng Nam nói chung và Hội An nói riêng, mang đậm dấu ấn văn hóa của vùng đất phố cổ, ẩn chứa nhiều giá trị tinh thần to lớn, được thể hiện qua các khía cạnh sau:

Giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương

  • Thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng: Bài chòi thường được tổ chức trong các dịp lễ hội, thu hút đông đảo người dân tham gia, tạo nên không khí vui tươi, náo nhiệt, thể hiện tinh thần gắn kết cộng đồng làng xã.
  • Lưu giữ truyền thống dân gian: Âm nhạc, lời ca, điệu hát Bài chòi Hội An phản ánh đời sống sinh hoạt, lao động, sản xuất và những giá trị văn hóa tốt đẹp của người dân địa phương, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống.

Thể hiện niềm tự hào dân tộc

  • Khơi gợi tình yêu quê hương: Bài chòi sử dụng ngôn ngữ địa phương, với những câu ca dao, tục ngữ, пословицы, phản ánh đời sống văn hóa, con người và cảnh đẹp quê hương, khơi gợi tình yêu quê hương, đất nước trong mỗi người.
  • Thể hiện tinh thần lạc quan: Âm nhạc Bài chòi sôi động, náo nhiệt, thể hiện tinh thần lạc quan, yêu đời của người dân lao động, vượt qua mọi khó khăn, thử thách trong cuộc sống.

Góp phần phát triển du lịch

  • Nét độc đáo thu hút du khách: Bài chòi Hội An trở thành điểm nhấn văn hóa độc đáo, thu hút du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm, góp phần quảng bá hình ảnh du lịch địa phương.
  • Nâng cao đời sống kinh tế: Hoạt động biểu diễn Bài chòi tạo việc làm cho người dân địa phương, góp phần nâng cao đời sống kinh tế, thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa.

 Giá trị giáo dục

  • Bài học đạo đức: Lời ca Bài chòi thường mang tính giáo dục, đề cao những giá trị đạo đức tốt đẹp như lòng hiếu thảo, sự trung thực, tinh thần đoàn kết,…
  • Rèn luyện trí tuệ: Trò chơi Bài chòi đòi hỏi sự nhanh nhạy, tư duy logic và khả năng ứng xử linh hoạt, giúp rèn luyện trí tuệ và tính kiên nhẫn cho người chơi.

Bài chòi Hội An là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, mang đậm giá trị văn hóa, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương, khơi gợi tình yêu quê hương và phát triển du lịch. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của Bài chòi Hội An cần được quan tâm đúng mức để thế hệ mai sau có thể tiếp nối và gìn giữ di sản văn hóa quý giá này.

Ngoài ra, Bài chòi Hội An còn được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 07/12/2017, càng khẳng định giá trị đặc biệt và tầm quan trọng của loại hình nghệ thuật này trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương.

 

5/5 - (3 votes)

Cập nhật lần cuối: 23/06/2024 00:45