Phố Cổ Hội An: Nơi Thời Gian Ngừng Lại Giữa Những Công Trình Kiến Trúc Cổ

Hội An, một thành phố cổ kính nằm bên bờ sông Thu Bồn thơ mộng, từ lâu đã trở thành điểm đến thu hút du khách trong và ngoài nước bởi vẻ đẹp bình yên, cổ kính cùng những giá trị văn hóa, lịch sử độc đáo. Nổi bật trong bức tranh phố cổ Hội An chính là kiến trúc đặc trưng mang đậm dấu ấn giao thoa giữa các nền văn hóa Á Đông, tạo nên một sức hút khó cưỡng. Kiến trúc phố cổ Hội An có lẽ là một trong những điểm tạo nên một Hội An thật khác so với các thành phố du lịch nổi tiếng ở Việt Nam. Không ồn ào, nhộn nhịp, phố cổ Hội An hiện lên trong tâm trí du khách là nơi để tìm đến những giá trị xưa cũ, dung dị mà lại an yên đến kỳ lạ.

Sơ lược về phố cổ Hội An

Nằm tại hạ lưu sông Thu Bồn thuộc địa phận tỉnh Quảng Nam, Hội An là thành phố cảng truyền thống ở Đông Nam Á được bảo tồn nguyên vẹn. Ra đời vào khoảng nửa cuối thế kỷ XVI thời nhà Lê, phố cổ Hội An trở thành thương cảng sầm uất bậc nhất khu vực dưới thời kỳ chúa Nguyễn Hoàng cai trị, nhờ ra sức phát triển kinh tế Đàng Trong, mở rộng giao thương buôn bán với nước ngoài. Trong vòng 30 năm, đã có 75 con tàu Châu Ấn cập cảng Hội An. Các thương nhân người Nhật khi đó tới bán những đồ đồng, tiền đồng, sắt, đồ gia dụng… và mua lại đường, tơ lụa, trầm hương… Sau một thời gian, do chính sách bế quan của Mạc phủ Tokugawa cũng những chính sách đàn áp người Nhật Công giáo của chúa Nguyễn, khu phố Nhật ở Hội An dần bị lu mờ. Vẫn còn một số nhỏ người Nhật định cư lại đây nhưng người Hoa đã bắt đầu dần thay thế vai trò của người Nhật trong việc buôn bán. Nhờ sự phát triển thịnh vượng của thương cảng Hội An – “Faifo” với rất nhiều quốc gia đến để mua bán hàng hóa và giao lưu văn hóa đã tạo nên sự đa dạng trong kiến trúc của phố cổ Hội An.

Hội An là điển hình tiêu biểu về một cảng thị châu Á truyền thống được bảo tồn một cách hoàn hảo.

Thương cảng Hội An "Faifo" ngày xưa

Hình 1. Tư liệu về thương cảng “Faifo” Hội An xưa

Kiến trúc Hội An qua các thời kỳ khác nhau

Lịch sử hình thành phố cổ Hội An gắn liền với phong cách kiến trúc truyền thống cổ kính đầy ấn tượng. Trải qua những tác động từ lịch sử, ảnh hưởng bởi nhiều nền văn hóa khác nhau, phố cổ Hội An là nơi giao hòa của nhiều kiểu kiến trúc độc đáo. Kiến trúc phố cổ Hội An đặc biệt bởi sự giao thoa văn hóa giữa Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản. Mỗi ngôi nhà, chùa chiền, hội quán đều mang dấu ấn văn hóa đặc trưng, tạo nên một phong cách kiến trúc độc đáo và phong phú.

Kiến trúc nguyên bản (từ thế kỷ XVIII)

Kiến trúc của phố cổ Hội An nguyên bản chủ yếu là những ngôi nhà gỗ có kiến trúc đơn giản. Vào thời điểm chiến tranh Tây Sơn – Chúa Trịnh, phần lớn các ngôi nhà này đã bị tàn phá nghiêm trọng, được phục dựng lại sau cuộc khởi nghĩa Tây Sơn và dần hoàn thiện trở thành phố cổ Hội An như hiện nay.

Kiến trúc nhà trệt (1770 – 1850)

Đây là kiểu kiến trúc cổ nhất ở Hội An, phần mái thường được lợp một hoặc hai tầng. Nếu bạn muốn tìm hiểu nhiều hơn về kiểu kiến trúc này có thể ghé thăm những ngôi nhà cổ (tiêu biểu là nhà cổ Đức An) trên đường Trần Phú. Đây là kiến trúc có những ngôi nhà lâu tuổi đời nhất tại phố cổ Hội An.

Nhà cổ Đức An mang dấu ấn rõ nét kiến trúc nguyên bản

Hình 2. Nhà cổ Đức An mang dấu ấn rõ nét kiến trúc nguyên bản

Nhà lầu 2 tầng (1850 – 1888)

Theo sự phát triển của Hội An, các cửa hàng hoặc gia đình thương lái đã bắt đầu xây dựng kiểu nhà 1 trệt 1 lầu để có thêm không gian sinh hoạt và nơi chứa hàng. Vào thời gian đầu, khi mới bắt đầu hình thành nhà lầu 2 tầng, nhà có tầng lầu tương đối thấp kèm ban công nhỏ hẹp. Còn các kiểu nhà được xây sau này sẽ có phần tầng cao hơn, tương đương với tầng trệt cùng ban công rộng rãi, thông thoáng.

Cùng với kiến trúc nhà trệt thì nhà lầu hai tầng là kiểu nhà ở phổ biến nhất ở Hội An là những ngôi nhà phố một hoặc hai tầng với đặc trưng chiều ngang hẹp, chiều sâu dài, tạo nên kiểu nhà hình ống. Điều làm nên sự khác biệt của những căn nhà này là kết cấu vuông vắn. Song song với đó là các đường nét thiết kế mềm mại, uyển chuyển. Những vật liệu chính dùng để xây dựng nhà ở đây đều có sức chịu lực và độ bền cao do đặc điểm khí hậu khắc nghiệt của vùng đất miền Trung.

Kiến trúc nhà 2 tầng phố cổ Hội An

Hình 3. Kiến trúc nhà hai tầng Phố Cổ Hội An

Kiến trúc thuộc địa (1888 – 1954)

Năm 1888, khi Đà Nẵng trở thành nhượng địa của Pháp, nhiều người Hoa tới đó để bỏ vốn lập các cơ sở vận tải, thương mại, một số khác tiếp tục duy trì hoạt động kinh doanh ở cả Hội An và Đà Nẵng. Nhưng do giao thông đường thủy ngày càng trở nên khó khăn, cùng với chính sách phát triển Đà Nẵng của người Pháp, hoạt động thương nghiệp ở Hội An dần bị đình trệ. Những căn nhà được xây vào thời Pháp thuộc nên sẽ ít nhiều chịu ảnh hưởng của kiến trúc Pháp với các chi tiết trang trí bằng phào chỉ, vòm cuốn, sử dụng các cấu kiện khuôn hoa đúc sẵn. Tuy nhiên, có một điều thú vị không phải ai cũng biết, đó là nhà kiến trúc thuộc địa ở Hội An không phải do thực dân Pháp xây mà được dựng nên bởi đa phần là thương lái người Hoa. Bảo tàng văn hóa Sa Huỳnh là một trong những công trình thể hiện rõ nét kiểu kiến trúc này.

Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh

Hình 4. Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh

Kiến trúc giao thoa

Loại hình kiến trúc hiện đại nhất mà bạn sẽ thấy ở phố cổ mang nét pha trộn giữa nhà rường hai tầng và kiến trúc thuộc địa. Các công trình này có cả cửa ván xáng lẫn cửa chớp, bên cạnh những yếu tố mang âm hưởng Pháp khác như lan can ban công, và kiểu lợp ngói Hội An truyền thống. Nhà cổ Diệp Đồng Nguyên ở số 80 Nguyễn Thái Học là một ví dụ điển hình của phong cách kiến trúc giao thoa Hội An. Công trình này đã là tổ ấm của năm thế hệ gia đình họ Diệp, và được xây dựng từ cuối thế kỷ 19 cho thương nhân người Hoa Diệp Ngô Xuân, một thầy lang chuyên bốc thuốc cổ truyền đến từ Quảng Đông.

Nhà cổ Diệp Đồng Nguyên

Hình 5. Nhà cổ Diệp Đồng Nguyên

Nét đặc trưng trong kiến trúc phố cổ Hội An

Mỗi một công trình sẽ mang nét kiến trúc riêng, nhưng khi giao thoa lại với nhau đã mang đến cho Hội An một vẻ đẹp khó quên.

Nhà phố cổ

Nhắc đến kiến trúc tại phố cổ Hội An không thể không đề cập đến những căn nhà ở truyền thống. Kiểu nhà ở phổ biến nhất mà bạn có thể bắt gặp ở bất cứ con đường nào ở Hội An đó chính là những ngôi nhà 2 tầng với chiều ngang hẹp và chiều sâu dài. Nhà ở phố cổ Hội An có điểm chung là thường được làm theo dạng hai mái, khu nhà chính và nhà phụ sẽ không sử dụng chung một mái mà được tách ra thành 2 nếp mái kế tiếp nhau. Kiểu nhà hình ống này thường có kết cấu chung với khung nhà gỗ, hai bên là tường gạch ngăn cách và caác đường nét thiết kế mềm mại, uyển chuyển chứ không cứng nhắc như nhà hiện đại thường thấy.

Nhà phố cổ Hội An

Hình 6. Nhà phố cổ Hội An

Kiến trúc các di tích lịch sử

Các di tích lịch sử cũng góp phần hoàn thiện bức tranh kiến trúc phố cổ Hội An. Mỗi di tích lại mang đặc trưng của một nền văn hóa và gợi nhớ về các giai đoạn lịch sử riêng biệt của đô thị cổ Hội An. Một số di tích lịch sử độc đáo mà bạn không thể bỏ qua khi đến Hội An:

  • Hội quán: Đây là di tích lịch sử mang đậm văn hóa của người Hoa. Hiện nay, tại khu phố cổ Hội An vẫn tồn tại 5 Hội quán của người Hoa là Phúc Kiến, Trung Hoa, Triều Châu, Quỳnh Phủ và Quảng Đông. Các hội quán của người Hoa đều được xây dựng với kiến trúc tổng thể bao gồm: cổng lớn phía trước, khoảng sân rộng, non bộ, khu vực hai nhà thờ và cuối cùng là phương đình.
  • Chùa, đền miếu: Là nơi phát triển Phật giáo sớm nhất của Đàng Trong nên những ngôi chùa tại khu phố cổ Hội An cũng được xây dựng từ khá sớm. Kiến trúc đền chùa ở Hội An khá đơn giản, bởi hầu hết các ngôi chùa, đền miếu đều nằm ngay trong làng xóm. Tuy nhiên, cho đến nay, gần như các kiến trúc gốc của đền chùa miếu mạo nơi đây đều đã bị thay đổi ít nhiều qua những giai đoạn lịch sử cũng như những lần trùng tu, xây sửa.
  • Nhà thờ tộc: Nét kiến trúc độc đáo xưa ở Việt Nam cũng được xuất hiện tại Hội An với nhà thờ tộc. Đây được coi là một dạng kiến trúc đặc biệt. Bởi các nơi thờ tự của dòng họ đều được xây dựng theo dạng khuôn viên và có bao gồm cả: sân vườn, cổng, tường rào kiên cố, khu vực nhà phụ,… Một số nhà thờ tộc có kiến trúc đẹp ở Hội An mà du khách có thể tham khảo đó là: nhà thờ tộc Trần, nhà thờ tộc Trương,…

Vì được xây dựng trong cùng một không gian địa lý với thời gian gần nhau nên những công trình này đang mang những đặc điểm tương đồng. Trong đó, đường nét hoa văn như họa tiết rồng phượng, bộ chữ Nho nhắc nhở chân lý sống được điêu khắc vào bảng của những công trình chính là điểm nhấn tạo nên nét nổi bật cho các di tích lịch sử. Để tìm hiểu thêm lịch sử và văn hóa, du khách có thể ghé thăm các bảo tàng tại Hội An như:  Bảo Tàng Gốm Sứ Mậu Dịch Hội An, Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh Hội An, Bảo Tàng Văn Hóa Dân Gian Hội An, Bảo tàng Nghệ Thuật Đá Quý Hội An, Bảo tàng Nghề Y Truyền thống Hội An...hay Làng lụa Hội An. Những bảo tàng lưu giữ hiện vật cũng như tái hiện lại lịch sử và văn hóa của phố cổ Hội An trong suốt quá trình hình thành và phát triển của nơi đây.

Kiến trúc đường phố Hội An

Đường phố ở phố cổ Hội An được sắp xếp theo sơ đồ bàn cờ, xen kẽ là những con phố nhỏ hẹp, đường nét uốn lượn ôm trọn các căn nhà cổ. Khu phố cổ thuộc phường Minh An thể hiện rõ nhất những đặc trưng của kiến trúc phố cổ Hội An. Sơ đồ phố cổ Hội An bao gồm những con đường ngắn và hẹp, cắt nhau theo hình bàn cờ với đường Trần Phú là con đường chính. Trên con đường này tập trung rất nhiều các công trình kiến trúc quan trọng của khu phố cổ Hội An bao gồm: hệ thống nhà cổ, các Hội quán người Hoa, chùa Cầu, miếu Quan Công, Bảo tàng Lịch sử – Văn hóa Hội An,…

Một trong những điều khiến du khách thích thú mỗi khi đến Hội An là được thả bước trên con đường, dạo quanh mọi ngóc ngách của phố cổ, tận hưởng không khí yên bình, lãng mạn không đâu có.

Đường phố Hội An

Hình 7. Các con phố nhỏ nằm trong phố cổ Hội An

Du khách đừng quên thưởng thức các món ăn đặc sản Hội An được bày bán dọc theo khắp các con phố. Nếu bạn đang tìm kiếm một trải nghiệm ẩm thực tuyệt vời tại Phố Cổ Hội An, nơi hội tụ tinh hoa ẩm thực Hội An giữa lòng phố cổ đầy quyến rũ và đặc biệt hơn, nhà hàng đặc sản nổi tiếng ở phố cổ Hội An này nằm trên một trong những con đường dẫn vào phố cổ – đó chính là nhà hàng Anabas Restaurant ở địa chỉ 29 Phan Châu Trinh, Phường Minh An, Hội An. Khi đến với nhà hàng, quý khách sẽ được thưởng thức những món ăn đặc sản Hội An được chế biến từ những nguyên liệu tươi ngon nhất, mang đậm hương vị truyền thống và sự sáng tạo tinh tế của các đầu bếp là người địa phương. Từ cao lầu, bánh bao bánh vạc, thịt nướng nem lụi,… đến cơm gà Hội An mỗi món ăn đều kể lên câu chuyện về vùng đất và con người nơi đây. Không gian nhà hàng được thiết kế ấm cúng và sang trọng, với lối kiến trúc mang đậm dấu ấn Hội An cổ kính. Đây là nơi lý tưởng để quý khách thư giãn, tận hưởng bữa ăn ngon cùng gia đình và bạn bè, hay tạo nên những kỷ niệm đáng nhớ trong hành trình khám phá phố cổ. ANABAS RESTAURANT Hân hạnh đón tiếp và phục vụ quý khách!

Mái ngói

Trong  kiến trúc phố cổ Hội An đó chính là kết cấu không gian mở và hài hòa. Đây được coi là lối kiến trúc êm đềm và dễ chịu khiến nhiều du khách cảm thấy thích thú và muốn đến check in tại đây. Với mục đích để tối ưu không gian sống, các nhà kiến trúc đã lựa chọn lối kết cấu không gian mở cho tổng thể kiến trúc của phố cổ Hội An. Tuy khoảng cách giữa các ngôi nhà trong khu phố cổ khá hẹp nhưng vì chúng mang những nét thiết kế cổ kính từ xưa và nhìn có phần giống nhau, nên vẫn mang đến cho người nhìn sự yên bình kỳ lạ.

Mái ngói trên các ngôi nhà Hội An

Hình 8. Các mái ngói Hội An được chụp từ trên cao

Đỉnh nhất là những mái ngói ở Hội An là loại ngói làm từ đất, mỏng, nung thô, mang hình vuông, mỗi cạnh khoảng 22cm và có dạng hơi cong. Khi lợp, đầu tiên người ta xếp một hàng ngói ngửa lên và sau đó tiếp tới một hàng ngói úp xuống. Cách lợp này được gọi là kiểu lợp ngói âm dương. Khi lợp xong mái, các viên ngói được cố định bằng vữa, tạo thành những dải ngói nhô lên dọc xuôi theo mái, khiến toàn bộ mái toát nên một vẻ cứng cáp, mạnh mẽ. Ở trên đỉnh mái, phần nóc được xây cao lên hình chữ nhật như một cái hộp, cũng có một số trường hợp hai bên tường hồi cũng được xây cao hẳn làm cho toàn bộ tổng thể dường như bị mất cân đối. Hình thức và cách trang trí của tường hồi luôn gây một ấn tượng mạnh và là yếu tố tạo ra giá trị rất riêng của phố cổ Hội An.

Chiêm ngưỡng thành phẩm, bạn sẽ thấy những dải ngói nhấp nhô lên xuống, xuôi theo thiết kế của mái tạo nên vẻ mạnh mẽ, kiên cường như đang che chở cho ngôi nhà rất thu hút. Đặc biệt là bạn sẽ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp của thành phố cổ kính này trên những tầng thượng của quán cà phê dọc khắp các con đường nhỏ ôm trọn phố cổ Hội An.

Một số công kiến mang đậm dấu ấn kiến trúc nổi bật phố cổ Hội An

  • Chùa Cầu Hội An
  • Nhà cổ: nhà cổ Đức An, nhà cổ Phùng Hưng, nhà cổ Tấn Ký
  • Bảo tàng văn hóa Sa Huỳnh
  • Nhà thờ tộc Trần, nhà thờ tộc Trương,…
  • Các hội quán: Hội quán Phúc Kiến, Hội quán Triều Châu, Hội quán Quảng Đông,…

Kiến trúc phố cổ Hội An là một di sản văn hóa quý báu của Việt Nam, mang trong mình nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Việc bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc phố cổ không chỉ là nhiệm vụ của người dân Hội An mà còn của cả cộng đồng quốc tế. Hy vọng rằng, với sự chung tay của tất cả mọi người, phố cổ Hội An sẽ luôn giữ được vẻ đẹp và sự cổ kính, trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các thế hệ sau.

5/5 - (4 votes)

Được đăng lúc: 18/06/2024 01:20